Фарқият байни намунаҳои "Омударё"

х
ислоҳ, вироишоти сабкӣ
х (→‎top: clean up, replaced: |Мамлакат → |Кишвар using AWB)
х (ислоҳ, вироишоти сабкӣ)
{{Дарё
|Ном = АмударёОмударё
|Номгузории миллӣ = ps/د آمو سيند/tg/АмударёОмударё/uz/Amudaryo/tk/Amyderýa
|Тасвир = Afghanistan - Tajikistan Bridge Completion.jpg
|Зернависи тасвир = Купруки болои дарёи АмуОму байни Тоҷикистону Афғонистон
|Тӯл = 1415
|Масоҳати ҳавза = 309000
|Харитаи мавзеъ = Ӯзбекистон
}}
'''АмуОму''', ё '''ОмуОмударё''', ({{lang-fa|'''Ҷайҳунآمودریا'''}}), '''АмударёҶайҳун''' ({{lang-faar|آمودریا'''جیحون'''}}), ба {{lang-la|Oxus}}) — калонтаринпуробтарин дарёрӯд дар [[Осиёи Марказӣ]]. Дараст, қисмики аз андарҳамомехтани рӯдҳои [[Панҷ (рӯд)|Панҷ]] ва Вахш падид меояд ва болообашқаламравҳои [[Тоҷикистон]] ва [[Ӯзбекистон]]ро аз [[Афғонистон]] ҷудо мекунад. Ба он [[Вахш]], [[Кофарниҳон (дарё)|Кофарниҳон]], Сурхон, Кӯкча ва Қундуздарё мерезанд ва сипас номи Амударё мегирад.
 
АмударёОмударё оқибатоби барӯдҳои [[Кофарниҳон (дарё)|Кофарниҳон]], Сурхон, Кӯкча ва Қундуздарёро мегирад дар [[Баҳри Арал]] мерезад. Дарозиаш 1415 км, аз саргаҳи Панҷ — 2540 км. Масоҳати ҳавзаашобгираш то шаҳри Каркӣ 309 ҳазор км<sup>2</sup> (ғайр аз ҳавзаҳои Зарафшон ва Қашқадарё). Майдони обҷамъшавӣ (якҷоя бо ҳавзаҳои Зарафшон ва Қашқадарё) 227 ҳазор км<sup>2</sup>.
 
== Таърих ==
Дар китоби Авесто бо номи Дойтиё маълум аст, ки дар Ориёнвиҷ ё худ Ориён ВаеҷаЭронвеҷ ҷорӣ мешавад.
 
=== Решашиносии ном ===
Куҳантарин номи таърихии АмударёОмударё Вахш аст, ки бархоста аз вожаи «vaxšu-» (дар давраи эронии бостон) буда маънояш «боланда, фазоянда» аст. Ҳамин номро юнониён «Ὄξος» навиштанд ва румиён онро лотинӣ карданду «Oxus» нигоштанд. Ин вожа дар номи рӯдҳои Вахшу Вахон (ва эҳтимолан дар номҳои Вахиё ва Ахшу ё Кӯлобдарё, ки туркона Оқсуяш хонем) боз мондааст.
 
Дар даврони бостон рӯди Вахшро сарчашмаи аслии Амударё мешумурдаанд, аз ин рӯ номи бостонияш бар ин рӯд боз мондааст.
Гетинигорони даврони исломӣ Ҷарёбро сарчашма медонистанд, ки акнун [[Панҷ (рӯд)|Панҷ]] номида мешавад ва саргаҳи он Вахоб хонда мешавад, ки аз Вахон ояд. Чунончи, нависандаи гумноми «Ҳудуд-ул-олам» дар фасли ''«Сухан андар рӯдҳо»'' мегӯяд: «Ва дигар рӯдест ӯро Харноб хонанд, аз мағриби кӯҳи Қасак биравад ва миёни [[Вилояти Бадахшон|Бадахшон]] ва [[Ноҳияи Фархор|Порғар]] андар [[Дарёи Аму|Ҷайҳун]] афтад. Ва ин Харноб аз Ҷайҳун меҳтар аст, валекин ҳама ба Ҷайҳун бозхонанд аз баҳри он, ки Ҷайҳун аз раҳе дуртар равад»<ref>«Ҳудуд ул-олам мин ал-Машриқ илал-Мағриб» (соли 372 ҳиҷрии қамарӣ = 982 милодӣ). Вироиши доктор Манучеҳр Сутуда. — Теҳрон: Интишороти китобхонаи Таҳурӣ, 1362 ҳ.ш. / 1983 м саҳ. 40</ref>.
 
Ҷарёб бояд таҳрифе бошад аз вожаи Харвоб, ки онро Харбобу Харноб низ овардаанд: ({{lang-fa|'''جریاب''' <- '''خرناب''' <- '''خرباب''' <- '''خروآب'''}}). Аммо росту дурусташ бояд «Харвоб» ({{lang-fa|'''خروآب'''}}) бошад, зеро вожаи «харв» ва гунаҳои дигари он — «шарв», «шорв» ва «шор» — ба маънои «чашма, чашмасор; рӯди кӯҳӣ ё даргов» — ҳамакнун низ дар ҷойномҳои Муҷихарв дар [[Ноҳияи Нуробод|Дарбанд]], Сабзихарв, Ушхарв, Харвундо, Ҳидошор, Висхарв, Вишхарв, Пшихарв дар [[Ноҳияи Дарвоз|Дарвоз]], Вишхарвак, Пошхарв, Рохарв, Техарв дар [[Ноҳияи Ванҷ|Ванҷ]], Рошорву Ҳидошарв дар [[Ноҳияи Рӯшон|Рӯшон]], Сохчарв, Миденшор, Пашор, Тишор, Дишор дар [[Ноҳияи Шуғнон|Шуғнон]] ва Абхарву Шитхарв дар [[Ноҳияи Ишкошим|Вахон]] зинда аст. Рӯди Панҷро дар Дарвозу Ванҷ «Оби Панҷ» ва дар Рӯшону Шуғнон «Панҷдарё» меноманд.
 
АмударёОмударё дар «[[Авесто]]» «vanhuyā daityayā» хонда шуда ва «daityayā» баргирифта аз «dātya» дар эронии бостон (имрӯз «дод» гӯем ба маънии «адл») ва баргардонаш «бар пояи доду адл» аст. «vanhuyā» лақабест сифатгуна ва имрӯз «беҳ» гӯем. Ин рӯдро дар «Авесто» «airyanǝm vaējō vanhuyā daityayā» номидаанд, ки дар порсии миёна ба «Эронвеҷ веҳ дод рӯд» баргардон шудааст ва сипас эрониён онро Веҳрӯд (Беҳрӯд) гуфтанд.
 
Аммо АмуОму бархоста аз номи амардҳо — бумиёнест, ки пеш аз кӯчидани ариёҳо дар канораҳои рӯди Вахш зиндагонӣ мекарданд ва сарзаминашонро Амард мехонданд, ки сипас АмуйОмуй гашт: порсии бостон «{{lang-peo|Amard»}} => [[порсии миёна]] «Amol»{{lang-pal|Āmol}} => [[Забони Форсӣ{{lang-fa|порсии нав]] «'''آموی»'''}} (бар асари қоидаи табдили rd => l ва d => y дар забони порсӣ. Чунончӣ, ПБ «{{lang-peo|θard»}} => [[Порсии миёна{{lang-pal|ПМ]] «sāl»}} => [[Забони Форсӣ{{lang-fa|ПН]]'''سال'''}} «[сол»]; ПБ {{lang-peo|*baudah-}} => [[Порсии миёна{{lang-pal|ПМ]] «bōy»}} => [[Забони Форсӣ{{lang-fa|ПН]]'''بوی'''}} «[бӯй»]).
 
АмуйОмуй муҳимтарин гузаргоҳи Вахш дар роҳи [[Марв]] ба [[Бухоро]] буд ва аз ин рӯ номаш бар рӯду регзори гирду канораш низ гузашт. Аз инҷост ки Одам-уш-шуаро [[Абӯабдуллоҳ Рӯдакӣ]] ин рӯдро «Оби Ому» ва Қароқумро «Реги Ому» хондааст.
 
Арабҳо Вахшро «наҳр» ва «ҷайҳун» хонданд, ки ҳамон «[[рӯд]]» аст. Аз инҷост, ки Фарорӯдро «[[Мовароуннаҳр]]» ({{lang-faar'''ماوراءالنهر'''»}}) ва Вахшро «Ҷайҳун» ({{lang-faar'''جیحون'''»}}) ва АмуйроОмуйро «АмулОмул» ({{lang-faar'''آمل'''»}}) номиданд ва барои бозшинохтанаш аз АмулиОмули Табаристон онро АмулиОмули Ҷайҳун ({{lang-fa|«'''آمل جیحون'''»}}) ва АмулиОмули Шатт ({{lang-fa|«'''آمل الشط'''»}}) низ навиштанд. Ногуфта намонад, ки Варазрӯд худ бозмонда аз «paradraya'''*pāra-rautah-'''»» дар порсии бостон аст.
 
АмулроОмулро муғулҳо вайрон карданд ва чанде пас вайронаҳояш Чаҳорҷӯй ном гирифт то ин ки туркманҳо Туркманободаш ном гузоштанд.
 
== Сарчашма ==
Қисми асосии оби АмударёОмударё аз дарёҳоирӯдҳои Панҷ ва Вахш аст, ки сароби онҳо — пиряхҳо ва барфҳои доимӣ дорад (масоҳ. пиряхҳо қариб 8 ҳазор км²). Аз ҷойи пайваст шудани дарёҳои Панҷу Вахш то тангнои Илчик (байни Келиф ва Каркӣ) бари водии ҳозираи АмударёОмударё аз 4 то 25 км аст. Баъди аз тангно гузаштани он бари водӣ 2-4 км мешвад ва дарё ба сӯи шим. ғарб тоб хӯрда минбаъд аз байни биёбонҳои Қароқум ва Қизилқум ҷорӣ мегардад. Дар тангнои Туямуюн АмударёОмударё аз таҳнишастҳои аллювиалии делтаи қадима мегузарад. Минбаъд водии дарё васеъ шуда, бари он ба даҳҳо км мерасад; делтаи ҳозираи АмударёОмударё аз деҳаи Тахиатош сар мешавад. 180 км-и аввали Амударё шохобҳо дорад, дар масофаи боқимонда оби он барои обёрӣ сарф мегардад, қисман бухор ва дар поёноб камоб мегардад. Шохобҳои асосиаш — Вахш, Кофарниҳон, Сурхондарё ва Сурхон, Қундуздарё ва Кӯкча.
 
== Корбурди иқтисодӣ ==
Истифодабарии оби АмударёОмударё барои обёрӣ, одатан, аз март сар шуда, моҳҳои июн — авг. ба дараҷаи баланд мерасад. Сарфи солонаи об дар моҳҳои январ — феврал, дар баъзе солҳо моҳи март ҳам кам аст. То соли 1960 сарфи миёнаи об дар назди ш. Каркӣ дар як сония 2000 м<sup>3</sup>-ро ташкил медод. Оби АмударёОмударё тира аст (3,3 кг/ м<sup>3</sup>). Поёноби Амударё ях мебандад, дар ҳаволаи ш. Нуқус он тақр. 4 моҳ ях мекунад.
 
АмударёОмударё ва шохобҳои он барои обёрӣ аҳамияти калон доранд; аз он заминҳои Тоҷикистон, ӮзбекистонУзбакистон, Туркманистон ва Афғонистон обёрӣ мешаванд. Соли 1962 канали Қароқум ба номи Ленин (дарозиаш 800 км) ба истифода дода шуда, оби АмударёОмударё то ба АшқободИшқобод бурда шуд. Ҳамин тавр, дар воҳаҳои Мурғоб ва Таҷани Туркманистон 170 ҳазор га замини нав обёрӣ гардид. Барои обёрии заминҳои Бухоро соли 1962 канали Аму — Қарокӯл, соли 1965 канали Аму — Бухоро канда шуд. Оби АмударёОмударё ба воситаи насосҳои пуриқтидор ба системаи обёрии дашти Қаршӣ равон гардид. АмударёОмударё аҳамияти нақлиётӣ низ дорад. Аз Тирмиз то поёноби АмударёОмударё дарё киштигард мебошад. Дар ҳудуди Тоҷикистон киштӣ то Панҷи Поён ҳаракат карда метавонад. Қисми киштигарди дарё (бо Панҷ) бештар аз 1400 км-ро ташкил медиҳад. Ба воситаи АмударёОмударё маҳсулоти саноати нефт, чӯбу тахта, нуриҳои минералӣ, пахта ва ғ. кашонда мешавад. Муҳимтарин бандарҳои АмударёОмударё Тирмиз, Каркӣ, Чорҷӯй ва Нуқус мебошанд. Дар ҳавзаи АмударёОмударё давлатҳои қадими Осиёи Марказӣ — Хоразм, Суғд ва Бохтар ҷой гирифта буданд. Тадқиқи АмударёОмударё асосан аз охирҳои Амударёасри 19 оғоз ёфт. Дар ҳудуди Тоҷикистон аз болои дарё Панҷ якчанд кӯпрукҳои пуриқтидорпул сохта шудаанд, ки барои рушди робитаҳои иқтисодии Тоҷикистону Афғонистон аҳамияти муҳими стратегӣ доранд.
 
== Набототу ҳайвонот ==