Низомии Ганҷавӣ: Тафовут байни таҳрирҳо

no edit summary
х (робот ҳaвз карда истодааст: ckb:نیزامیی گەنجەوی)
No edit summary
 
Абӯмуҳаммад Илёс ибни Юсуф ибни Закии Муайид ([[1141]], шаҳри Ганҷа ҳозира [[Кировобод]]и [[Озорбойҷон]] ҳамонҷо), шоир ва муттафаккир, яке аз устодони соҳибмактаби шеъру адаби форсу тоҷик.
А б у м у х а м м а д Илёс ибни Юсуф Закии Муайяд мутахаллис бо номи Низомӣ шоир ва мутафаккири бузург, бунёдгузори мактаби хамсанависи мебошад. Ӯ соли 1141 дар шахришаҳри ГанчаГанҷа таваллуд ёфтааст. ГанчаГанҷа он вактвақт маркази ОзарбойчониОзарбойҷони шимолишимолӣ буда, шахришаҳри бузургу тараккикардатараққикарда хисобҳисоб меёфт . Як гурухигурӯҳи адибону донишмандон дар он чоҷо чамъҷамъ омада буданд.
МувофикиМувофиқи маълумоти бисёр манбаъхоиманбаъҳои таърихитаърихӣ ва адабиадабӣ ачдодиаҷдоди падарии Низомии ГанчавйГанҷавӣ аз ахлиаҳли Куми Эрон будаанд. Модари шоир аз дехотидеҳоти атрофи ГанчаГанҷа ва ба кавлиқавли худи шоир “раисаи курд “ буд.
Падари НизомиНизомӣ ва ачдодиаҷдоди уӯ аз ахлиаҳли илм буданд. Шоир дар хурдсолихурдсолӣ аз падару модар махруммаҳрум гашт. Тарбия ва сарпарастии уроӯро тагояштағояш ХочаХоҷа Умар ба ухдаӯҳда гирифт. ТахсилашТаҳсилаш пурра дар зодгохашзодгоҳаш гузаштааст. Дар омухтаниомӯхтани илмхоиилмҳои гуногун Низоми кушишикӯшиши зиёд дошт. УӮ аз илмхоиилмҳои замонааш фикхфиқҳ, калом, фалсафа, хайъатҳайъат, ҷугрофияҷуғрофия, нуҷум, риёзиёт, тиб, кимиё баҳраманд гардида, аз ҷавони ба шеър гуфтан оғоз намуд.
Дар баробари донистани илмҳои замони худ, Низомӣ аз мероси бадеии Юнони Қадим, ёдгориҳои хаттии паҳлавӣ, осори илмию адабии араб, таърихи халқҳои Кавкоз ва адабиёти форсу точиктоҷик пурра огох буд. Вай адабиёти дахониидаҳонии халкихалқи худ ва расму одоби насронию яхудияҳудӣ ва пахлавиропаҳлавиро хуб медонист. ИлмхоиИлмҳои табиитабиӣ, махсусан, тиб ва нучумнуҷум (астрономия)-ро хуб аз худ карда буд. Умуман, НизомиНизомӣ аз илмхоиилмҳои зиёде бахраварбаҳравар буд. Аз хаминҳамин сабаб, уроӯро хамчунҳамчун донишманди хамадонҳамадон, яъне хакимҳаким эътироф карда буданд.
Зиндагии Низомии ГанчавиГанчавӣ пурра дар ГанчаГанҷа гузаштааст. Боре бо даъвати
ТугралшохТугралшоҳ ба Табрез сафар кард, вале дар он чоҷо факатфақат се рузрӯз истода тавонист.
ХакимҲаким НизомиНизомӣ умрашро берун аз дарбор, дар озодиву сарбаландисарбаландӣ гузаронидааст. УӮ бо шохоншоҳон робита дошта бошад хамҳам, касеро мадхмадҳ накардааст .
ХакимҲаким Низомии Ганчавй соли 1209 дар ГанчаГанҷа даргузашт. Холо дар болои турбати уӯ макбараимақбараи мухташаме сохта шудааст. Халки ОзарбойчонОзарбойҷон нисбат ба НизомиНизомӣ ифтихор ва эхтиромиэҳтироми бузург дорад. Дар ГанчаГанҷа ва Боку хайкалхоиҳайкалҳои мухташами НизомиНизомӣ гузошта шудааст. Низомии ГанчавиГанчавӣ дар адабиёти чахонҷаҳон бо достонхои худ машхурмашҳур аст. Тамоми осори уӯ ба форсифорсӣ навишта шудааст. Ёдгории човидонаиҷовидонаи НизомиНизомӣ “Хамса”-и устӯст, ки онро “Панч“Панҷ ганч”ганҷ” низ меноманд. “Хамса” аз панчпанҷ достон иборат аст: “Махзануласрор “, «Хусрав ва Ширин”, “Лайли ва Мачнун”Маҷнун”, “Хафт“Ҳафт пайкар”, “Искандарнома”. Ин мачмуаимаҷмуаи достонходостонҳо дар инкишофи минбаъдаи адабиёти ШаркШарқ макомимақоми арзандае доранд ва боиси пайдоиши анъанаи хамсасароиҳамсасароӣ гаштаанд. [[Хамса]]-и Низомии ГанчавиГанчавӣ бо рангинии мазмун, тозагии санъат, гановати забон, пардози сухан ва махоратимаҳорати нигорандагии муаллиф машхурмашҳур гардида, дар он масоили мухимимуҳими ичтимоииҷтимои ва ахлокиахлоқӣ гузошта шудааст. Муаллиф мардумро ба кушишукӯшишу кор, илму донишомузидонишомӯзӣ, ганиматғанимат донистани умр, покии ахлокахлоқ, шарму хаёҳаё, хакикатгуиюҳакиқатгуию накукоринакӯкори ва гамхорйғамхорӣ нисбати одамон таргибтарғиб намуда, подшохонроподшоҳонро ба адолатпарвариадолатпарварӣ ва саховату раиятпарварираиятпарварӣ хидоятҳидоят мекунад.
Забони “Хамса” нихоятниҳоят бой , рангин , васеъ ва фахмостфаҳмост . НизомиНизомӣ чун саррофи сухан дар истеъмоли калимахоикалимаҳои хушохангхушоҳанг, ибораю таъбирхоитаъбирҳои рехтаи халкихалқи ва маколу зарбулмасалхозарбулмасалҳо нихоятниҳоят борикбин аст. Ин заркорихоизаркориҳои у мусикиятмусиқият ва хушохангиихушоҳангии достонхородостонҳоро ба вучудвуҷуд оварда, хонданашро гуворо мегардонад. Низомии ГанчавиГанчавӣ аз шоирони дорои мактаби адабии хос мебошад. Шоири инсондустинсондӯст ва халкпарварихалқпарвари бузург бо осори гаронбахояшгаронбаҳояш дар ганчинаиганҷинаи маданияти чахониҷаҳонӣ сахмисаҳми калон гузоштааст.
Замони зиндагонии НизомиНизомӣ, сарфи назар аз нооромихоинооромиҳои феодалифеодалӣ, давраи шукуфони таърихи тамаддуни халкхоихалқҳои Кавкоз, Эрон ва Осиёи Миёна буд. Дар асри XII дар ОзарбойчонОзарбойҷон шоирони муктадиремуқтадире чун Абулаъло ГанчавиГанҷави , Изиддини ШервониШервонӣ, Махастии ХучандиХуҷандӣ, Хоконии ШервониШервонӣ зиста, дар ГурчистонГурҷистон Шота РуставеллиРуставеллӣ, дар Арманистон Нерсес ШноралиШноралӣ зиндагйзиндагӣ ва эчодэҷод мекарданд. НизомиНизомӣ хусусан бо шоирони ГанчавуГанҷаву Шервон, хоса бо МахастииМаҳастии ХучандйХучандӣ каробатиқаробати маънавймаънавӣ дошт.
Аввалин достони «Хамса» «Махзануласрор» аз 2260 байт иборат буда, соли 1176 эчодэҷод гаштааст.
«Махзануласрор» асари фалсафиву ахлокиахлоқӣ мебошад.
«Хисраву Ширин» дуюмин асари «Хамса» буда, достони ишкивуишқиву ахлокиахлоқӣ ва гуманистигуманистӣ аст. НизомиНизомӣ дар тасвири ишкиишқи поку самимисамимӣ ва вафодориву чонфидоииҷонфидоии кахрамониқахрамони достон махоратимаҳорати баланди суханварисуханварӣ ва эчодкориэҷодкори зохирзоҳир карда, дар симои Фарход мухаббатимуҳаббати бузургу заволнопазирро нишон додаст. Мунозираи ошкоро ва гуфтугуи ду нафар ошикошиқ, яъне Хусрав ва Фарход худ баёнгари неруи тавонои суханварии шоир мебошад:
: Нахустин бор гуфташ, к-«аз кучоикуҷоӣ
: Бигуфт: «Аз дори мулки ошноиошноӣ».
: Бигуфт: «Он чоҷо ба санъат дар чичӣ кушандкӯшанд
: Бигуфт: «АндухАндӯҳ харанду чонҷон фурушандфурӯшанд».
: Бигуфто: «ИшкиИшқи Ширин бар ту чун аст?»
: Бигуфт: «Аз чониҷони ширинам фузун аст».
: Бигуфто: «Дил зи мехрашмеҳраш кай куни пок?»
: Бигуфт: «Он гахгаҳ, ки бошам хуфта дар хоб».
Достони сеюми [[Хамса]] – [[Лайлию МачнунМаҷнун]] соли 1188 таълиф шудааст.
[[ХафтҲафт пайкар]] - и НизомиНизомӣ асари чоруми «Хамса» соли 1197 хотима ёфтааст.
Достони панчум ва аз чихатиҷиҳати хачмҳаҷм аз хамаҳама бузургтарини «Хамса» - «Искандарнома» соли 1201 таълиф шудааст.
 
:Низомӣ, ҳам аз Ганҷа бикшойбикшоӣ банд,
:Гирифтори Ганҷа то чанд? Чанд?
:Чу дур гарчигарчӣ дар баҳри Ганҷа гумам,
:Вале аз кӯҳистони шаҳри Қумам.
[[Акс:Nizami monument.jpg|thumb|right]]
143

edits