Фарқият байни намунаҳои "Носири Хусрав"

таҳрир
(таҳрир)
[[Акс:Nosiri Khusrav.jpg|thumb|250px|Носири Хусрав]]
'''Носири Хусрав''' - [[шоир]]и адабиёти классикии форсфорсу тоҷик. Мутафаккири барчастабарҷаста ва нависандаву шоири шахиришаҳири форсфорсу тоҷик Носири Хусрави КубодиенииҚубодиёнии БалхйБалхӣ дар мохи зулъкадаи соли 394 хичрйҳиҷрӣ (сентябри 1004 мелодймелодӣ)дар КубодиенҚубодиён, дар он замон тобеъитобеи Балх буд, дар оилаи [[деҳқон]] ба дунё омадааст.
 
== Тарҷумаи ҳол ==
Носири Хисрав соли 1004 дар шаҳри Қабодиён, ки дар қисми ҷанубии Тоҷикистони имрӯза ҷойгир аст, ба дунё омадааст. Номи пурраи ӯ чунин аст: Абумуиниддин Носири ХисравиХусрави Қабодиёнӣ. Аён аст, ки номаш Носир, номи падараш ХисравХусрав, тахаллусаш Абумуиниддин ва ҚабодиёниҚабодиёнӣ ба номи зодгоҳаш мебошад. Падараш деҳқон буд ва Носир баробари ёд гирифтани кори деҳқонидеҳқонӣ, хату савод хамҳам баровард. Қайд кардан лозим аст, ки дар он замонҳо шахси бадавлату молдорро деҳқон мегуфтанд ва онҳо дар назди дигар табақаҳои ҷомеа обрӯи калон доштанд. Баъд аз ин Носир дар мактаб маълумоти ибтидоиро гирифта, пас аз он таҳсилро дар мадрасаи Балх давом дод. Дар давоми таҳсил махсусан ба омӯзиши илмҳои [[фалсафа]], [[мантиқ]] ва табиатшиноситабиатшиносӣ бештар майл зоҳир мекард. Носири ХисравХусрав солҳои 30-умиюми асри XI ҳамчун [[шоир]] ва олими забардаст ном баровард. Муддате дар даргоҳи Султон Маҳмуди Ғазнавӣ дар корҳои маъмурии молиявӣ хизмат кардааст. Соли 1037 дар Хуросон табаддулоти давлатӣ оғоз ёфт. Носири ХисравХусрав муддате дар девони молиёти Салчуқиён ба хизмат намудааст. Носири ХисравХусрав бар замми хизмати дарбор, бо корҳои деҳқонидеҳқонӣ низ машғул буд. Оҳиста - оҳиста хизмати дарборидарборӣ ба дилаш зад, чунки дар хизмат тазъикутазъиқу фишор ва аз фосидон бадӣ медид. Дӯсти ҳақиқии беғаразро надошт, касеро ки медид, хушомадгӯю риёкор буда, барои худ баҳрае меҷуст. Носири ХисравХусрав ин гуна дӯстони риёкорро чашми дидан надошт ва аз онҳо худро дур медошт. Ҳамаи ин сабаб шуданд, ки ӯ тарки хизмати дарбор намуда, ба сафар тайёрӣ дид. Мақсади сафар карданаш шинос шудан бо ҳаёт ва зисту зиндагонии мардум, табиати кишварҳо, шаҳрҳо буд ва инчунин ӯ мехост бо мундариҷа ва таълимоти мазҳаби исмоилия дар минтақаҳои гуногун шинос шавад. Исмоилиён як шохаи машҳури шииён дар асрҳои X-XII буданд. Носири Хисрав ба ин мазҳаб аз он сабаб майл дошт, ки онҳо ба ривоҷи илму дониш диққат медоданд ва тарафдори озодфикрӣ буданд. Носири ХисравХусрав молу мулкашро ба бечорагон тақсим карда, соли [[1045]] бо бародараш Абусаид ба сафар баромад. Ин сафараш 7 сол давом карда, ӯ аз Эрони ҒарбиҒарбӣ, [[Ироқ]] ва [[Арабистони Саудӣ|Арабистону]] [[Миср]] дидан кард. Дар ин муддат Носири Хисрав ҷараёни исмоилияро бештар омӯхта, худ тарғибгари ин ҷараён шуд. Соли [[1052]] Носири ХисравХусрав ба [[Хуросон]] баргашт. Вай боз кори деҳқониашро ба роҳ монда, акнун пайваста дар байни мардум мазҳаби исмоилияро ташвиқу тарғиб мекард, ки ин қаҳру ғазаби суннипарастонро ба амал овард. Носири ХисравХусрав ба таъқиб дучор шуд ва дар Хуросон зистани ӯ хавфнок гардид. Вай дар чанд чойгоҳҷойгоҳ паноҳ бурда ва оқибат ба кӯҳистони дурдасти Бадахшон, дараи Юмгон, дар паноҳи мардуми олиҳиммати Бадахшон боқимондаи умрашро гузаронид. Носири ХисравХусрав дар ғарибиғарибӣ ва дур аз ватани аҷдодиаҷдодӣ худро нороҳат ҳис мекард, мулки Хуросонро ёд мекард, бар замми он дар ин ҷо имконияти шуғли деҳқонидеҳқонӣ ҳам набуд. Носири ХисравХусрав дигар ба Хуросон баргашта натавонист. Вай карибқариб ҳамаи асарҳояшро дар ҳамин ҷо навишта, онҳоро ба мулкҳои дигар равон кардааст. Соли [[1088]] Носири ХисравХусрав дар Юмгон аз олам чашм пушидпӯшид.
 
== Эҷодиёт ==
Китоби [[Сафарнома]] мушохидаҳоимушоҳидаҳои нависандаро аз сафари хафтсолаҳафтсола бо насри равону соддасода инъикос кардааст. Ин асар ахамиятиаҳамияти бадеию таърихитаърихӣ дорад, ходисаҳоиҳодисаҳои он вокеивокеӣ мебошанд. Нависанда харҳар он чизеро, ки дар сафар дидааст ва таассуроте, ки хосилҳосил кардааст, хамонҳамон хел айнан баён намудааст. Масалан, дар сифати шаҳри БайтулмукаддасБайтулмуқаддас (Иерусалим) менависад: «Шаҳрест бар сари кӯҳе ниходаниҳода ва об нест, магар аз борон ва дар рустохорустоҳо об аст, аммо ба шаҳр нест. Ин шаҳр бар сари санг ниходаастниҳодааст ва шаҳри бузург аст, он вактвақт ки дидам, бист хазор мардум дар вай буданд. Ва бозорҳои неку ва биноҳои олиолӣ дорад ва хамаҳама замини шаҳр бар тахтасангхоетахтасангҳое фарш андохта ва харҳар кучокуҷо кӯҳ будааст ва баландибаландӣ буридаанд ва хамворҳамвор карда чунон ки борон борад , хама замин покиза шуста шавад».
Дар Сафарнома Носири ХисравХусрав манзараҳои табиати кишварҳои гуногун, анъанаҳои мардум, ободии шаҳрхорошаҳрҳоро ба таври муфассал наклнақл кардааст.
 
Девони ашъори Носири ХисравХусрав аз касидаҳоиқасидаҳои мазҳабимазҳабӣ, фалсафавифалсафавӣ ва иҷтимоӣ, ғазалхо, рубоихорубоиҳо ва китъахоқитъаҳо иборат буда, 11000 байтро ташкил медихадмедиҳад.
 
Рушноинома"Рӯшноинома" маснавиест иборат аз 592 байт ва он дар муддати як хафтаҳафта эҷод шудааст . Дар ин асар масъалаҳои ахлокию фалсафифалсафӣ инъикос гардидаанд.
 
"Саодатнома" аз 300 байт иборат буда, кисманқисман такрор ва кисманқисман давоми «РушноиномаРӯшноинома» мебошад . Дар он акидаҳоиақидаҳои панду ахлокиахлокӣ, дар бораи муносибати байни одамон, дар бораи мехнатмеҳнат ва ахлиаҳли мехнат, авлиё ва хукамоҳукамо, аклақл ва имон, дар бораи танҳоитанҳоӣ, тарки дунё ва каноатқаноат, мазаммати синфи ҳоким ва муфтхуронмуфтхӯрон акидаҳоиақидаҳои арзишманд изхоризҳор шудаанд .
 
Дар эҷодиёти Носири Хисрав панду насихатхонасиҳат бисёр вомехурандвомехӯрад:
 
:'''Дар мавриди баёни ахамиятиаҳамияти панду андарз:'''
<center>
:НасихатНасиҳат бишнав ар талх ояд аз ёр,
:Ки дар охир ба шириниширинӣ расад кор.
</center>
:'''Дар бораи айби худро дидан ва дигаронро айб накардан:'''
<center>
:Макун айби касон , гар метавониметавонӣ,
:Ки ту , эй дусдӯст , айби худ надонинадонӣ.
</center>
:'''Оиди некиро фаромушфаромӯш накардан:'''
<center>
:Касе , к-уӯ бо ту некинекӣ кард як бор ,
:ХамешаҲамеша он накуинакуӣ ёд медор .
</center>
:'''Оиди донишомузидонишомӯзӣ:'''
<center>
:Сар андар чустаниҷустани дониш ниходамниҳодам ,
:Накардам рӯзгори хеш бебар
:Намонд аз хечҳеҷ гун дониш, ки ман з-он
:Накардам истифодат бешу камтар.
</center>
:'''Андар сифоти касбу хунарҳунар:'''
<center>
:БехБеҳ аз саннои олам дехкондеҳкон аст,
:Ки Вахшувахшу тайрро рохатрасонроҳатрасон аст.
:Ҷаҳонро хуррамихуррамӣ аз дехкондеҳқон аст,
:Ки Вахшувахшу тайрро рохатрасонроҳатрасон аст.
</center>
 
</center>
<center>
::Ба пирипирӣ хизмати модар падар кун,
::Ҷавонию ҷунун аз сар бадар кун.
::Мазан таъна бар эшон аз дили сер,
::Ки то ёбиёбӣ замон гардигардӣ ту ҳам пир.
</center>
<center>
::Зи паси Фотимиён рав, ки ба фармони Худо,
::Умматонро зи паси чадуҷаду падар рахбарандраҳбаранд.
::Эй писар, дини МухаммадМуҳаммад ба масал чун часадестҷасадест,
::Ки ба ин шухрашуҳра часадҷасад Фотимиён ҳамчу саранд.
</center>
<center>
</center>
 
==Корҳои илмиилмӣ ва маколахомақолаҳо дар бораи Носири ХисравХусрав==
 
Олими шуравиишӯравии тоҷик ХоликХолиқ Мирзозода дар китоби худ «Таърихи адабиёти тоҷик» эҷодиёти Носири ХисравроХусравро хаматарафаҳаматарафа таҳлил намуда, акидавуақидаву назарияҳо ва ҷаҳонбинии бой доштани уроӯро кайдқайд кардааст. Мирзозода оидиоид ба эҷодиёти Носири ХисравХусрав чунин хулосахохулосаҳо баровардааст :
***1. Носири ХисравХусрав аввал подшоҳпараст бошад хамҳам, баъд ба мавкеимавқеи халкиихалқии зиддифеодализиддифеодалӣ гузаштааст…
***2. Ҷаҳонбинии назариявиназариявӣ ва гояҳоиғояҳои уӯ хеле мураккаб ва зиддиятнок аст…
***3. Бадбахтии чамъиятроҷамъиятро аз як тараф, аз нобаробарии иктисодииқтисодӣ донад, аз дигар тараф, онро аз таъсири харакатиҳаракати сеҳрангези сайёраҳо – фалак медонад.
***4. Ҷаҳонбинии шоир асоси зухдизуҳди мистикимистикӣ ва таркидунёитаркидунёӣ дорад, вале ба мазҳаби исмоилия такя дорад.
***5. Дар эҷодиёти Носири ХисравХусрав панду хикматхоҳикматҳо дар шакли тезис ифода шуда, макомимақоми асосиро ишголишғол мекунанд.
***6. Дар эҷодиёти Носири ХисравХусрав насри илмиилмӣ, фалсафифалсафӣ, мазҳабимазҳабӣ, таърихитаърихӣ ва этнографиэтнографӣ макомимақоми баландро соҳиб бошанд хам, вале назм дар эҷодиёти уӯ мавкеимавқеи намоён дорад .
 
***7. Дар масъалаи мазҳабимазҳабӣ, нафрат ба ҳоким ва уламои мазҳаби суннат пайрави акидаиақидаи Кисоии МарвазиМарвазӣ мебошад.
 
==Руйхати маколахомақолахо ва корҳои дигардигари олимон оидиоид ба эҷодиёти Носири ХисравХусрав==
 
***Камол АйниАйнӣ: Носири ХисравиХусрави КабодиёниҚабодиёнӣ «Сарсухан ба Гулчине аз ашъор», Сталинобод , 1957.
***А.Е. Бертельс « Носир Хисрав и исмаилизм» , Москва , 1959
***Г.А. Ашуров «Решение основного вопроса философии Носири Хисравом», Известия АН Тадж. ССР , №1, Отделение общественных наук, Душанбе, 1963