Гурӯҳбон (форсӣ: گروهبان‎) — дараҷае сарбозӣ ва симате дар нерӯҳои мусаллаҳ ва ниҳодҳои низомӣ, интизомӣ ва амниятӣ аст, ки поинтар аз саргурӯҳбон (старшина) ва болотар аз гурӯҳдор (сержант) мебошад; сержанти калон[1].

Гурӯҳбон
Master Sergeant[d]
Пайдарпаии дараҷаҳои низомӣ
Дараҷаи поинтар:
Гурӯҳдор

Emblem of Tajikistan.svg
Гурӯҳбон
Дараҷаи болотар:
Саргурӯҳбон

Гурӯҳбон дар нерӯҳои мусаллаҳ маъмулан симати фармондеҳии гурӯҳро дорад, ки ягоне тактикиест, ки аз ду рада (6 — 12 сарбоз) ташкил шуда ва бахше аз таҳм аст[2]; отделение[3].

ВожашиносӣВироиш

«Гурӯҳбон» аз як вожа ва як пасванд сохта шудааст: гурӯҳ + бон. Мақулаи дастурии ин вожа исм ва сохтвожаи он ба сурати [исм (гурӯҳ) + пасванд (-бон)] аст. Дар сохти ин исм аз фароянди вожасозии иштиқоқӣ истифода шудааст. Пасванди «-бон» (форсӣ: بان، وان‎ [-bān, -vān] < порсии миёна: -bān, -vān < порсии бостон: *pāna- «нигаҳбон, посбон» < эронии бостон: √*- «поидан, нигаҳбонӣ кардан» + -van) ба исм афзуда мешавад ва умуман маънии «нигаҳдоранда»-ро мерасонад[4]. Ин пасванд аз куҳантарин замонҳо дар вожасозӣ ба кор меравад. Чунончи, аз *xšaθra- «подшоҳӣ; кишвар» + *pāvan- «пойидан, нигаҳбонӣ кардан» дар порсии бостон «xšaθrapāvan»-ро сохтаанд, ки «šahrap» дар порсии миёна, «xšatrap» дар паҳлавӣ ва «шаҳрбон» дар форсии дарӣ аз он рӯидаанд. Ҳамчунин аз *kāra- «мардум-сипоҳ» + *pāna- «нигаҳбон, посбон» дар порсии бостон *kārapāna- «нигаҳбони сипоҳ, сипаҳбон» сохта шуда, ки kārwān «сипоҳ, лашкар» дар паҳлавӣ, kārvān «сипоҳ, лашкари омода ба ҷанг» дар порсии миёна ва kārvān, kārbān «корвони лашкариён; корвон» дар форсии дарӣ аз он боз мондаанд. Ин пасванд ҳамакнун ҳам дар сохтани истилоҳоти низомӣ фаровон ба кор меравад: шаҳрбон, халабон, новбон, дарёбон, радабон, сарвон, саргурӯҳбон.

«Гурӯҳбон» таркибе кӯтоҳшуда аз «нигаҳбони гурӯҳ» аст. Бузургвор Фирдавсӣ «нигаҳбон»-ро низ чун истилоҳи низомӣ ба кор бурдааст:

Ба гоҳи набард ӯ будӣ пеши кӯс
Нигаҳбони гурдону домоди Тӯс[5].

«Гурӯҳ» (форсӣ: گروه[6] > порсии миёна: grōh[7] > эронии бостон: *vi-rauda-[8]) ба маънии «дастае аз сипоҳиён, лашкариён, ҷанговарон» дар «Шоҳнома» бисёр ба кор рафтааст. Чунончи, Фирдавсӣ гуфта:

Бирав бо сипоҳе ба кирдори кӯҳ,
Гузин кун зи гурдони лашкар гурӯҳ[9]

Ин вожаро соли 1935 Фарҳангистони забони Эрон бо пешниҳоди Анҷумани вожагузинии артиш ҳамчун истилоҳи низомӣ барои номидани бахше аз даста тасвиб кардааст. Ҳамзамон истилоҳи «гурӯҳбон» (форсӣ: گروهبان‎) низ бо пешниҳоди Анҷумани вожагузинӣ ба маънои «фармондеҳи гурӯҳ» тасвиб шудааст[10].

«Гурӯҳбон» ҳамакнун яке аз дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон ва баробар бо «сержанти калон» дар Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон аст[11]. Аз рӯи ин истилоҳ вожаҳои «саргурӯҳбон», «гурӯҳдор» ва «гурӯҳвар» сохта ва барои ҷойгузин кардани дараҷаҳои низомии «старшина», «сержант» ва «сержанти хурд» ба Вазорати мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон пешниҳод шудаанд[12].

ПешинаВироиш

Сипоҳи Ҳахоманишиён
Ягонҳо Шумори нерӯҳо Фармондеҳ
*daθa- 10 сарбоз *daθapati-
*θata- 100 сарбоз *θatapati-
*hazāra- 1 000 сарбоз *hazārapati-
*baivara- 10 000 сарбоз *baivarapati-
*spāda- 60 000 сарбоз *spādapati- ё *kārana-

Гурӯҳ ҳамчун ягони размӣ нахустин бор дар сипоҳи шоҳаншоҳии Ҳахоманишиён (550 – 330 то милод) падид омадааст. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён, ки бар пояи радабандии даҳ-даҳӣ созмон меёфт, аз даҳ сарбоз як «*daθa-» ташкил мешуда, ки онро «*daθapati-» [даҳабад] фармондеҳӣ мекард[13]. Аз даҳ гурӯҳ як «*θata-» ташкил мешуд, ки онро «*θatapati-» [садабад] фармондеҳӣ мекард[14]. Даҳ сада як «*hazāra-» [ҳазора]ро ташкил медоданд, ки онро «*hazārapati-» [ҳазорабад] фармондеҳӣ мекард[15]. Аз даҳ ҳазора як «*baivara-» [бевара] ташкил мешуд, ки онро «*baivarapati-» [беварабад] фармондеҳӣ мекард[16]. Аз даҳ лашкар як «*spāda-» [сипоҳ] ташкил мешуд, ки онро «*spādapati-» [сипаҳбад] фармондеҳӣ мекард[17].

Агар ин ягонҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, даҳа бо отделение, сада бо рота, ҳазора бо полк, бевара бо дивизия ва сипоҳ бо армия баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, даҳабад бо сержант ё старшина, садабад бо лейтенант ё капитан, ҳазорабад бо майор ё полковник, беварабад бо генерал-майор ё генерал-лейтенант ва сипаҳбад бо генерал-полковник ё генерали артиш баробар мешаванд.

ПайвандҳоВироиш



ЭзоҳВироиш

  1. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ»
  2. Фарҳанги ҳазор вожаи низомӣ. — Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Дафтари вожагузинии низомии Ситоди кулли Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон, 1392. – с. 161. 10 августи 2021 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 22 Декабри 2018.
  3. Коллектив авторов. Том 6, статья «Отделение» // Военная энциклопедия / Под ред. П. В. Грачёв. — М.: Воениздат, 2002. — С. 181. — 639 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-203-01873-1.
  4. Таботабоӣ, Алоъуддин. Фарҳанги тавсифии дастури забони форсӣ. – Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1395. – 640 с. ISBN 978-600-105-121-0. – с. 85.
  5. Абулқосим Фирдавсӣ. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 3. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 310
  6. Фарҳанги забони тоҷикӣ. Зери таҳрири М. Ш. Шукуров, В. А. Капранов, Р. Ҳошим, Н. А. Маъсумӣ — М., «Советская Энциклопедия», 1969. ҷ. 1, с. 297.
  7. MacKenzie, D. N., A Concise Pahlavi Dictionary, London, etc.: Oxford University Press, 1971. — 236 pp. ISBN 0-19-713559-5. — p. 38. 24 январи 2019 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 3 Декабри 2012.
  8. Ҳасандӯст, Муҳаммад. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-58-3. ҷ. 4, с. 2385.
  9. Абулқосим Фирдавсӣ. Шоҳнома. — Душанбе: «Адиб», 2008. Таҳияи матн ва луғату тавзеҳот аз Камол Айнӣ ва Зоҳир Аҳрорӣ. Муҳаррир Мубашшир Акбарзод. ҷ. 5. — 480 саҳ. — ISBN 978-99947-32-84-5. — c. 15
  10. Рустоӣ, Муҳсин. Вожагони низомии мусаввиби Фарҳангистони Эрон (1314 — 1320 ҳ.ш.) // Ганҷинаи аснод. — саҳ. 38
  11. Фарҳангномаи форсӣ: вожагон ва аълом. Ғуломҳусайн Садрии Афшор, Насрин Ҳакамӣ, Настаран Ҳакамӣ. Теҳрон: «Фарҳанги муъосир», 1388. — 3 ҷилд. ISBN: ҷ. 1: 978-964-8637-92-2; ҷ. 2: 978-964-8637-89-2; ҷ. 3: 978-964-8637-91-5
  12. Умед Джайхани: В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной
  13. W. Hinz, Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975, p. 87
  14. Hinz, op. cit., p. 240
  15. J. Marquart, Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896, p. 57
  16. Marquart, op. cit., p. 19 n. 84
  17. Шаҳбозӣ, Алиризо Шопур. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391. – саҳ. 55 – 95