Бериллий (лот. Beryllium), Be — унсури кимиёии гурӯҳи II ҷадвали даврии Менделеев; рақами тартибиаш 4, массаи ат. 9,01218.

Бериллий, 4Be
Be-140g.jpg
Бериллий
Талаффуз/bəˈrɪliəm/ (bə-RIL-ee-əm)
Номи дигарberyllium
Вазни атомии муқаррарӣ Ar, std(Be)9.0121831(5)[1]
Бериллий дар ҷадвали даврӣ
ҳидроген ҳелий
литий бериллий бор (элемент) карбон натрий оксиген фтор неон
натрий магний алюминий силитсий фосфор сулфур хлор аргон
калий калсий скандий титан (элемент) ванадий хром манган оҳан кобалт никел мис руҳ галлий германий арсен селен бром криптон
рубидий стронсий иттрий сирконий ниобий молибден технетсий рутений родий палладий нуқра кадмий индий қалъагӣ сурма теллур йод ксенон
сезий барий лантан серий празеодим неодим прометий самарий европий гадолиний тербий диспрозий ҳолмий эрбий тулий иттербий лютесий ҳафний тантал волфрам рений осмий иридий платина тилло симоб таллий сурб висмут полоний астат радон
франcий радий актиний торий протактиний уран (элемент) нептуний плутоний америcий кюрий берклий калифорний эйнштейний фермий менделевий нобелий лоуренсий резерфордий дубний сиборгий борий ҳассий мейтнерий дармштадтий рентгений коперниcий ниҳоний флеровий московиум ливерморий теннесин оганессон


Be

Mg
литийбериллийбор
Рақами атомӣ (Z)4
Гурӯҳгурӯҳи 2 (металлҳои заминии ишқорӣ)
Даврдаври 2
Блокs-блок
Категорияи элемент  Металли заминии ишқорӣ
Конфигуратсияи электрон[He] 2s2
Электронҳо аз рӯӣ ҷилд2, 2
Хосиятҳои физикӣ
Фаза дар ҲФМсахт
Нуқтаи гудозиш1560 K ​(1287 °C, ​2349 °F)
Ҳарорати ҷӯшиш2742 K ​(2469 °C, ​4476 °F)
Зичӣ (наздик ба ҳ.х.)1.85 гр/см3
ҳангоми моеъ будан (дар н.г.)1.690 гр/см3
Нуқтаи бӯҳронӣ5205 K,  МПа (extrapolated)
Ҳарорати гудозиши хос12.2 кҶ/мол
Ҳарорати буғшавии хос292 кҶ/мол
Гармигунҷоиши молярӣ16.443 Ҷ/(мол·К)
Буғи сершуда
P (Pa) 1 10 100 1 k 10 k 100 k
at T (K) 1462 1608 1791 2023 2327 2742
Хосиятҳои атомӣ
Дараҷаҳои оксидшавӣ+1,[2] +2 (an amphoteric oxide)
ЭлектроманфииятҶадвали Полинг: 1.57
Қувваҳои иондоршавӣ
  • 1-ум: 899.5 кҶ/мол
  • 2-юм: 1757.1 кҶ/мол
  • 3-юм: 14,848.7 кҶ/мол
  • (бештар)
Радиуси атомэмпирикӣ: 112 пм
Радиуси ковалентӣ96±3 пм
Радиуси Ван дер Ваалс153 пм
Color lines in a spectral range
Хатҳои спектрии Бериллий
Дигар хосиятҳо
Сохтори булӯрӣhexagonal close-packed (hcp)
Hexagonal close packed crystal structure for бериллий
Суръати овоз thin rod12,890 м/с (дар ҳ.х.)[3]
Васеъшавии ҳароратӣ11.3 µm/(m·K) (дар 25 °C)
Гармигузаронандагӣ200 W/(m·K)
Муқобилияти нисбӣ36 nΩ·m (дар 20 °C)
Тартибории магнитӣдиамагнетик
Таъсирпазирии магнитӣ−9.0·10−6 см3/мол[4]
Модули Юнг287 ГПа
Модули ғеҷонидан132 ГПа
Модули чандирии ҳаҷмдор130 ГПа
Коэффисиенти Пуассон0.032
Сахтии Моос5.5
Сахтии Виккерс1670 МПа
Сахтӣ аз рӯи Бринелл590–1320 МПа
Рақами CAS7440-41-7
Таърих
КашфЛуи Никола Воклен (1798)
Ҷудогузории аввалинFriedrich Wöhler & Antoine Bussy (1828)
Изотопҳои асосии бериллий
Изо­топ Мавҷу­дият Давраи ним­таҷзия (t1/2) Тарзи таҷзия Маҳ­сул
7Be trace 53.12 d ε 7Li
γ
9Be 100% собит
10Be trace 1.39×106 y β 10B
| пайвандҳо
4
Бериллий
9,012
2s2

ТаърихВироиш

Бериллийро соли 1798 олими фаронсавӣ Л. Н. Воклен дар таркиби минерали берилл кашф намудааст. Бериллий филиззи сафеди хокистарранги сабук ва сахт аст, ҳарор. гудозишаш 1287°С, ҳарор. ҷӯшишаш 2770°С, зичиаш 1,816 г/см3. Б. 6•10-4%-и массаи қишри заминро дар шакли пайвастҳои гуногун ташкил медиҳад. Захираҳои калони маъдани бериллий дар Бразилия, Аргентина, Ҳиндустон ва Африқо мавҷуд мебошанд. Муҳимтарин минералҳои бериллий: берилл Al2Be3[Si6O18], хрилоберилл BeAl2O4 ва фенакит Be2SiO4.

Дар табиатВироиш

Дар табиат Бериллий танҳо дар шакли изотопи 9Be (100%) мавҷуд аст. Чанд изотопи сунъии радиоактиви бериллий ҳосил карда шудаанд, ки аз онҳо изотопи 7Be дар таҳқиқоти илмӣ истифода мегардад. Бериллий дар табиат дар ҳолати озод во намехӯрад. Дар пайвастҳояш дараҷаи оксидшавии +2 дорад. Дар ҳаво бо пардаи оксидӣ пӯшида мешавад, аз ин хотир занг намезанад.

Бериллий бо галогенҳо дар шароити муқаррарӣ ё ҳангоми каме гарм кардан ба реаксия медарояд. Ҳангоми гарм кардан дар ҳаво дармегирад. Бериллий хосияти амфотерӣ (дубаҳрагӣ) зоҳир мекунад. Ҳамчун унсури амфотер бо кислотаҳо ва асосҳо ба реаксия медарояд. Пардаи оксидии сатҳи бериллийро пӯшида намегузорад, ки он дар кислотаи нит-рат ҳал шавад. Агар сатҳи Б. чунин парда намедошт, обро бо ихроҷи гидроген таҷзия мекард.

Бериллий ва пайвастҳои он заҳрнок мебошанд. Баъзе пайвастҳои он дар равандҳои кимиёӣ ҳамчун катализатор истифода мешаванд. Ҳангоми сӯхтани бериллий миқдори зиёди гармӣ (то 15 ҳазор ккал/кг) ҳосил мешавад. Барои ҳамин бериллийро ба таркиби маводди сӯхти ракетаҳо илова менамоянд. Бериллий дар таркиби рустаниҳо, бофта ва устухони ҳайвонот ёфт шудааст. Б. фосфатҳои таркиби устухонро пайваст менамояд, ки дар натиҷа устухон суст ва нарм мегардад (ҳайвонот ба бемории рахит гирифтор мешавад). Б. ва хӯлаҳои онро барои истеҳсоли асбобҳои барқӣ, самолёт ва ракета истифода мебаранд. Аз хӯлаҳои никел асбобҳои ҷарроҳӣ ва сӯзанҳои доругузаронӣ месозанд. Бериллий ҳамчун манбаи тавлиди нейтронҳо низ ба кор меравад. Дар реакторҳои атомӣ Б.-ро барои суст кардани суръати ҳаракати нейтронҳо кор мефармоянд. Соли 1964 олимони тоҷик таҳти роҳбарии профессор К. Т. Порошин бериллийро дар таркиби мӯмиё пайдо намуданд.

ЭзоҳВироиш

  1. (2016) «Atomic weights of the elements 2013 (IUPAC Technical Report)». Pure and Applied Chemistry 88 (3): 265–91. doi:10.1515/pac-2015-0305.
  2. Beryllium: Beryllium(I) Hydride compound data. bernath.uwaterloo.ca. 10 Декабри 2007 санҷида шуд.
  3. Шаблон:RubberBible92nd
  4. Weast, Robert (1984). CRC, Handbook of Chemistry and Physics. Boca Raton, Florida: Chemical Rubber Company Publishing. pp. E110. ISBN 0-8493-0464-4. 

АдабиётВироиш

  • Популярная библиотека химических элементов. М., 1983;
  • Шретер В. Химия. М., 1989;
  • Идрисов Т. Кимиёи аносир (элементҳо). Д., 2004.