Open main menu

Абузайд Абдурраҳмон ибни Муҳаммад ибни Халдун Ҳазрамӣ, бештар маъруф ба Ибни Халдун[3] (ар. ابن خلدون‎; 27 май 1332, Тунис17 марти 1406, Қоҳира; солҳои 732-808 ҳиҷрӣ) — муаррих, файласуф, мутафаккир ва ҷамъиятшиноси мусулмони араб[4].

Абдурраҳмон ибни Муҳаммад ибни Халдуни Ҳазрамӣ
ар. عبد الرحمن بن محمد بن خلدون الحضرمي
Bust of Ibn Khaldun (Casbah of Bejaia, Algeria).jpg
Санаи таваллуд:

27 май 1332[1]

Зодгоҳ:
Санаи марг:

17 март 1406(1406-03-17)

Маҳалли марг:
Мамлакат:
Фазои илмӣ:

иқтисод, таърих

Алма-матер:
Маъруф ба:

Ибни Халдун

Commons-logo.svg Абдурраҳмон ибни Муҳаммад ибни Халдуни Ҳазрамӣ дар Викианбор

Зиндагинома Вироиш

 
Нимпайкараи Ибни Халдун дар Қоҳира (2009).

Номи пурраи ӯ: Абузайд Абдурраҳмон ибни Муҳаммад ибни Халдун Ҳазрамии Ашбилӣ. Соли 1332 дар шаҳри Тунис ба дунё омадааст. Волидайн — муҳоҷирини Андалусӣ буданд. Абдурраҳмон омузишҳои оғозинро фаро гирифт ва сипас назди тунисӣ Қуръон, тфасир, фиқҳ, ҳадис, улуми риҷол, таърих, фани шеър ва аз Ал-Абилӣ мантиқу фалсафа омӯхт. Солҳои 1349—1375 дар дарбори чан амирони Марокаш ва Андалус (ҷануби Испониё) ба кори сиёсӣ пардохта мансабҳои гуногунро ишғол кардааст. Соли 1375 дар сини 22-солагӣ аз фаъолияти сиёсӣ даст кашида ба Вухрон омад ва ба навиштани асари машҳураш пиромуни таърихи ҷаҳон «Китоб-ул-ибар» («Китоби мисолҳои ибратомӯз») оғоз кард, ки муқаддимаи он беш аз худи он китоб шинохта шудааст.

Соли 1378 ба Тунис рафт, то ки аз китобхонаҳои он баҳравар шавад. Вале фитнаҳои снёсӣ вайро осуда нагузоштанд ва 1382 ба Миср фирор кард. Ибни Xалдун дар ин ҷо қозӣ ва мударриси мадрасаҳои Ал-Азҳар, Ал-Камҳия ва Аз-Зоҳирия буд.

НазарияВироиш

Аз назари Ибни Xалдун методи асосии илми таърих бояд методи танқид бошад ва муаррих вазифадор аст, ки воқеаҳои асосиро аз ғайри асосӣ фарқ карда тавонад, то ки ба кашф ва ошкор кардани «кайфиятҳои (қонуниятҳои) табиии» ҳаёти ҷамъият ноил шавад. Назарияи Ибни Xалдун дар бораи моҳияти илми таърих нисбат ба назарияҳои пешгузаштагонаш бешубҳа қадаме ба пеш буд.

Ибни Xалдун назарияи худро дар бораи умрон — ҷамъият ва инкишофи он баён кардааст, ки принсипҳои асосиаш чунинанд:

  • Пайдоишу инкишофи ҷамъият ба зарурияти моддӣ — ба истеҳсоли хӯрокворӣ, пӯшок, сохтани олатҳои меҳнат, ки муовинату ёрии навъи башарро талаб мекунанд (зеро фардҳои алоҳида ба қонеъ гардонидани ҳамаи талабҳои зиндагӣ қодир нестанд) вобастааст.
  • Моҳияти ҷамъият аз меҳнати якҷояи аъзоёни вай барои таъмини маош нборат аст, вале бе тақсими меҳнат (яке наҷҷор, дигаре харрот, сеюмӣ бофанда...) таъмини маош муҳол аст, зеро як кас ҳама корҳоро адо карда наметавонад.
  • Ҷамъият барои нигоҳ доштани ҳаққи ҳар як шахс ва ҳимоян дастае аз таҷовузи дастаи дигар ба ҳукумат ҳоҷат дорад. Сабаби пайдоиши давлат ва ҳукумат аз ҳамин иборат аст (саҳ. 77—80). Ин нуктаҳои асосии назарияи Ибни Xалдун инкишофи ақидаҳои Форобӣ, Ибни Сино ва Наснруддини Тӯсианд. Фарқи байни ӯ ва Форобию Ибни Сино он аст, ки вай ҷамъиятро аз давлат фарқ мекунад.

Мувофиқи назарияи инкишофи Ибни Xалдун ҷамъият се зинаро тай кардааст:

  1. Ваҳшоният — даврае, ки зисту зиндаги ва расму одати одамон ба ҳоли зиндагии ҳайвонҳо наздик буд.
  2. Бадв — деҳанншинӣ (аз рӯи шарҳи баъзе муҳаққиқон — бодиянишинӣ).
  3. Ҳазар — шаҳрнишинӣ. Ба ақидаи Ибни Xалдун ин тафовути зинаҳои ҷамъият, натиҷаи ихтилофест, ки он дар тарзи таъмини маоши худ пеш мегирад.

Дар баробари ин Ибни Xалдун таъсири муҳити ҷуғрофиро ба ҳаёти ҷамъият қоил аст. Мутафаккир таъсири кувваҳои фавқуттабииро ба инкишофи ҷамъият рад менамояд.

ЭзоҳВироиш

АдабиётВироиш

Пайвандҳои берунаВироиш

СарчашмаВироиш

  Мақола дар асоси маводи Энсиклопедияи Советии Тоҷик навишта шудааст.