Ҷумҳурии мухтор

Ҷумҳурии мухтор, ҷумҳурии худмухтор, ҷумҳурии автономӣ, республикаи автономӣ (русӣ: Автономная республика) – шакли мухторияти давлатӣ (вилоятӣ, сиёсӣ, миллӣ-ҳудудӣ) дар Иттиҳоди Шӯравӣ ва баъзе дигар давлатҳо ва кишварҳо.

Ҷумҳуриҳои мухтор дар Иттиҳоди ШӯравӣВироиш

Аз соли 1964 то декабри соли 1991 ба ҳайати ИҶШС 20 ҷумҳурии (худ)мухтори шӯравии сотсиалистӣ ҳамч. республикаи автономии советии сотсиалистӣ, ҷумҳурии автономии шӯравии сотсиалистӣ ва ғ. (рус.: Автономная советская социалистическая республика; ихтис. АССР; тоҷ.: ҶМШС/РАСС/ҶАШС/ҶХШС) дохил мешуданд: ҷумҳуриҳои мухтори шӯравии сотсиалистӣ - ҷумҳуриҳои худидоракунии шӯроҳо, ки як шакли мухторияти ақаллиятҳои миллие мебошанд, ки дар қаламрави Иттифоқ истиқомат мекунанд. Конститутсияҳои ҷумҳуриҳои иттифоқӣ сиёсати ҳуқуқи миллатҳо ва халқҳоро ба худмуайянкунӣ собитқадамона амалӣ намуда, бо қарори съездҳои шӯроҳои худ ва бо тасдиқи мақомоти олии ҷумҳурии дахлдори иттифоқӣ ҳуқуқи миллатҳои алоҳида барои ҷудошавиро муқаррар мекунанд [1].

Ҳамаи АССР дар СССР ба ҷуз аз забони русӣ, забони давлатии худро доштанд

Дар РСФСР :

Дар РСС Гурҷистон :

Дар РСС Озарбойҷон :

Дар РСС Ӯзбекистон :

Дар РСС Украина :

  • ҶМШС Молдавия (1924-1940)
  • ҶМШС Қрим аз моҳи феврали соли 1991

ҶМШС нисбат ба вилоятҳои автономӣ ва округҳои автономӣ мақоми баландтар дошт. Масалан, аз онҳо 11 нафар вакилон ба Шӯрои Миллатҳои Шӯрои Олии СССР интихоб мешуданд, дар ҳоле ки аз вилоятҳои мухтор - 5 нафар, аз округҳои мухтор - 1 нафарӣ. Раиси Совети Вазирони Республикаи Автономӣ аз руи вазифа аъзои Совети Вазирони республикаи иттифоқӣ мешуд.

Дар ҳоле, ки республикаҳои автономӣ нисбат ба ҷумҳуриҳои иттифоқӣ дараҷаи пасттар доштанд. Онҳоро расман субъектҳои Иттиҳоди Шӯравӣ ҳамчун федератсия ҳисоб намекарданд, хусусиятҳои давлати соҳибихтиёрро надоштанд (ба монанди ҷумхурии иттифоқӣ), онҳо на танҳо ҳуқуқи ҷудо шудан аз ИҶШС, балки инчунин ҳуқуқи гузаштан аз як ҷумҳурии иттифоқӣ ба ҷумҳурии дигарро надоштанд.

Дар давраи ислоҳоти сиёсӣ, ки бо равандҳои таҷдид ва демократикунонии ҷомеа ва суқути минбаъдаи СССР дар солҳои 1990-1991 алоқаманданд, як қатор автономияҳо ва давлатҳои худхонда (Приднестровйе, Осетияи Ҷанубӣ, Нохчи-Чо, Тотористон, Гагаузия, Қрим) барои худ мақоми ҷумҳурии иттифоқиро талаб карданд ва пас ба Иттиҳоди Давлатҳои Соҳибихтиёр дохил шудан. Баъзе таърихшиносон чунин мешуморанд, ки раванди имзои Шартномаи нави Иттифоқӣ барои ба даст овардани мақоми ҷумҳуриҳои иттифоқӣ аз ҷониби автономияҳо равона карда шудааст, ки ба онҳо имконият медод, ки ба таври қонунӣ истиқлол ба даст оранд.

24 майи соли 1991 оид ба номҳои Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистӣ тағирот ба Конститутсияи РСФСР қабул карда шуд - аз онҳо калимаи "мухтор" хориҷ карда шуд ва "ҳамчун қисми РСФСР" [2] илова карда шуд, ки ин хилофи моддаи 85 Конститутсияи ИҶШС буд [3].

Дар ҳоле, ки барои ҷумҳуриҳои иттифоқӣ ҳуқуқи ҷудошавӣ аз ҷониби Конститутсияи ИҶШС дар соли 1977 эълон шуда буд [4], субъектҳои мухтор аз СССР баромада наметавонистанд, зеро ҷойгиршавии онҳо дар ҷумҳуриҳои иттифоқӣ мустақиман нишон дода шудааст, ки конститутсияҳои онҳо ба онҳо ҳуқуқи баромаданро намедод.

Соли 1992, пас аз шаш моҳи фурӯпошии СССР, ҷумҳуриҳои Русия созишномаи нави федератсияро имзо карданд (ба истиснои Чечен-Ингушетия ва Тотористон) ва мутобиқи Конститутсияи Федератсияи Россия дар соли 1993 онҳо тобеи федератсия шуданд.

Таркиби миллии ҶМШСВироиш

халқ халқи афзали ҶМШС % халқи афзали ҶШС % ғайра %
ҶМШС 1959 1970 1979 1989 1959 1970 1979 1989 номи миллати дигар 1959 1970 1979 1989
ҶМШС Абхозистон 15,12 15,87 17,09 17,76 39,09 40,99 43,89 45,68
ҶМШС Аҷария
ҶМШС Бошқирдистон 22,08 24,3 21,9 42,44 40,3 39,2 тоторҳо 23,00 24,5 28,4
ҶМШС Бурятия 20,17 19,0 23,0 24,0 74,64 76,5 72,1 69,9
ҶМШС Доғистон 86,0 11,0 9,2
ҶММС Қабардину Болқар 45,29 45,0 45,6 52,2 38,70 37,2 35,1 31,9 болқарҳо 8,11 8,7 9,0 9,4
ҶМШС Калмикия 35,10 41,4 45,3 55,91 42,7 37,6
ҶМШС Қарақалпоқистон 30,58 30,97 31,12 32,10 28,78 30,27 31,52 32,82 қазоқҳо 26,24 26,49 26,94 26,29
ҶМШС Карелия 13,12 11,1 10,0 63,37 71,32 71,3 73,6
ҶМШС Коми 30,40 28,6 25,3 23,3 48,37 53,1 56,7 57,7
ҶМШС Қрим русҳо
ҶМШС Марий 43,15 43,7 43,6 43,3 47,79 46,9 47,6 47,4
ҶМШС Мордовия 35,79 35,42 34,2 32,5 59,04 58,94 59,7 60,83
ҶМШС Нахичевон
ҶМШС Осетияи Шимолӣ 47,82 42,59 47,28 52,9 39,65 32,00 34,0 29,9
ҶМШС Тотористон 47,19 49,1 47,7 48,4 43,94 42,4 44,0 43,2
ҶМШС Тува 57,0 58,6 60,4 64,3 40,1 38,3 36,2 32,0
ҶМШС Удмуртия 35,60 34,2 32,2 30,9 56,75 57,1 58,3 58,9
ҶМШС Чеченистону Ингушетия 34,3 47,8 52,9 57,8 49,0 34,5 31,7 23,1 ингушетиҳо 6,8 12,0 11,7 12,9
ҶМШС Чувашия 70,17 68,4 67,7 24,02 26,0 26,6
ҶМШС Якутия 46,38 36,9 33,4 44,18 50,5 50,3

Эзоҳ: Дар сутуни "Дигарон" халқҳоеро номбар мекунанд, ки дуввумин шумораи аҳолии таҳҷоӣ дар ҷумҳуриҳои думиллата қисм мебошанд.

Кӯшишҳои ноком барои сохтани ҶМШСВироиш

  • ҶМШС Корея [5] (1920)
  • ҶМШС Лезгиния [6] (1989)

Республикаҳои автономӣ дар дигар мамлакатҳоВироиш

ТаърихӣВироиш

Дар кишварҳои муосири пасошӯравӣВироиш

Дар бисёре аз кишварҳои муосир воҳидҳои маъмурию ҳудудӣ мавҷуданд, ки тамоми хусусиятҳои ҷумҳуриҳои мухторро доранд, аммо ба таври гуногун номида мешаванд.

Ҳамчунин нигаредВироиш

ЭзоҳВироиш

  1. [1] Малая Советская Энциклопедия
  2. Закон РСФСР от 24 мая 1991 № 1326/1-I «Об утверждении Закона РСФСР „Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного закона) РСФСР“» // Ведомости Съезда народных депутатов РСФСР и Верховного Совета РСФСР. — 1991. — № 22. — ст. 775. Закон РСФСР от 24 мая 1991 N 1326-I «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного закона) РСФСР» // Ведомости Съезда народных депутатов РСФСР и Верховного Совета РСФСР. — 1991. — № 22. — ст. 776.
  3. Конституция СССР в редакции от 26 декабря 1990 г. / Глава 10. Автономная Советская Социалистическая Республика
  4. Конституция СССР 1977 года (в редакции 1990 года). Глава 8, ст. 72
  5. The Affirmative Action Empire: Nations and Nationalism in the Soviet Union … — Terry Dean Martin — Google Книги
  6. ПРАВА НАРОДОВ " информационно-правозащитный портал " Геноцид лезгинского народа в Азербайджане и Дагестане
  7. Самопровозглашённая непризнанная полунезависимая автономная республика, существовавшая во время гражданской войны в Таджикистане — с апреля 1992 года по июнь 1997 года (де-факто) на территории современной Горно-Бадахшанской автономной области Республики Таджикистан
  8. В 1932—1936 годах существовала как автономная республика в составе РСФСР, в 1936—1992 годах как автономная республика в составе Узбекской ССР. В 1992 преобразована в Республику Каракалпакстан в составе Узбекистана. Слово «Автономная» в ее названии конституцией Узбекистана не предусмотрено и употребляется в основном в русскоязычных источниках.
  9. 12 ноября 1989 года на съезде представителей гагаузского народа, была провозглашена Гагаузская Автономная ССР в составе Молдавской ССР, но на следующий день Президиум Верховного Совета Молдавской ССР отменил это решение. 19 августа 1990 года была провозглашена Республика Гагаузия в составе СССР, что тоже ни кем не было признано. На протяжении четырёх лет после этого Республика Гагаузия существовала как непризнанное государство. В декабре 1994 был принят документ о мирной интеграции Гагаузии в состав Молдавии на правах автономии. Сейчас она официально имеет статус «Автономное территориальное образование» в составе Молдавии

ИстинодҳоВироиш