Иёлоти Муттаҳидаи Амрико

кишваре дар қураи Амрикои Шимолӣ

Иёлоти Муттаҳидаи Амрико (ИМА) — кишварест дар Амрикои Шимолӣ. Ин кишварро аксар вақт, ҳамчунин Амрико низ меноманд. Сокинони ин кишвар амрикоиҳо мебошанд. Қисми асосии ҳудуди ИМА дар қитъаи Амрикои Шимолӣ ҷойгир аст. Кишвар дар Шарқ бо укёнуси Атлантика, дар Ғарб бо уқёнуси Ором, дар ҷануб бо Мексика ва дар Шимол бо Канада ҳамсарҳад мебошад. Пойтахти ИМА — шаҳри Вашингтон дар ҳавзаи Колумбия воқеъ аст. Шаҳрҳои бузургтарин: Ню Йорк, Лос Анҷелес, Техас, Чикаго ва диг.

Иёлоти Муттаҳидаи Амрико
United States of America
Парчам Нишон
United States (orthographic projection).svg
Шиор: «Ба Худо боварӣ дорем»
Суруди миллӣ: «[[Суруди миллии Иёлоти Муттаҳидаи Амрико|Суруди миллии Иёлоти Муттаҳидаи Амрико
]]»
Рӯзи истиқлолият (аз 4 июли 1776)
Забони расмӣ Инглисӣ
Пойтахт Вашингтон
Шаҳри калонтарин Ню-Йoрк
Идораи давлат Ҷумҳурии федеролӣ конститутсионӣ
Президент Ҷо Байден
Масоҳат
  • Ҳамагӣ
  • Фоизи об.
3-ум ҷой дар ҷaҳон
9,857,306 км²
2.23 %
Аҳолӣ
  • Ҳамагӣ (2019)
  • Зичӣ
3-ум ҷой дар ҷaҳон
328 915 700
34,55 нафар/км²
ММД
  • Ҳамагӣ
  • Ба сари аҳолӣ
1-ум ҷой дар ҷaҳон
16.768 трлн. $
53,001 $
Пули миллӣ Доллари ИМА
Интернет-Домен .us .gov .mil .edu
Коди телефон +1
Соат UTC -5 to -10
Commons-logo.svg
Анбори Википедиа дар бораи ин мавзӯъ гурӯҳ дорад:
Average precipitation in the lower 48 states of the USA.png

ЧуғрофияВироиш

Мавқеи ҷойгиршавӣВироиш

Масоҳати асосии ИМА (бо ном иёлатҳои қитъавӣ) қитъаи Шимолии Амрико дарбар гирифта аз соҳили уқёнуси Атлантик аз ҷониби Шарқ то соҳили уқёнуси Ором дар Ғарб тӯл кашидааст. ИМА дар ҷануб бо Мексика, дар шимол бо Канада ҳамсарҳад аст. Ба ғайр аз ин ба ИМА боз ду иёлат дохил мешавад. Дар қисми шимолу-шарқии Амрико иёлати Аляска ҷойгир аст, ки ҳамчунин бо Канада ҳамсарҳад мебошад. Дар уқёнуси Ором иёлати Гавайӣ [1](англ. Hawaii), ки дар ҷазираҳои Гавайӣ, маркази уқёнуси Ором, нимкураи шимолии Замин, 3700 км дуртар аз ҳудуди қитъавии ИМА, воқеъ аст. Ба ҳайати ИМА ҳамчунин якчанд ҷазираҳо дар баҳри Кариб монанди Пуэрто-Рико, дар уқёнуси Ором (Самоаи Амрикоӣ, Мидуэй, Гуам ва ғайраҳо) дохил мешаванд.

Масоҳати тобеъшудаВироиш

Дар зери тобеъи ИМА якчанд ҷазираҳо, дорои нишонаи гуногун ҳастанд, лекин ин ҷазираҳо ба давлат дохил намешаванд. Дар қисмати ҷазираи азхуднашудаи атолли Палмира пурра Конститутсияи ИМА ба кор меравад. Қисмати дигараш бошад аз рӯи қонуну қоидаи хеш амал мекунад. Аз ҳама бузаргтарин аз ҷазираҳои тобеъи ИМА, Пуэрто-Рико мебошад.

ТаърихВироиш

Санаҳои таърихӣВироиш

Сохти маъмурӣ сиёсӣВироиш

Тақсимоти маъмурӣВироиш

АлабамаАляскаАризонаАрканзасКалифорнияКолорадоКоннектикутДелавэрФлоридаҶорҷияГавайиАйдаҳоИллинойсИндианаАйоваКанзасКентуккӣЛуизианаМэнМэрилендМассачусетсМичиганМиннесотаМиссисипӣМиссурӣМонтанаНебраскаНевадаНю-ҲэмпширНю-ҶерсӣНю-МексикоНю-Йорк (иёлат)Каролинаи ШимолӣДакотаи ШимолӣОгайоОклаҳомаОрегонПенсилванияРод-АйлендКаролинаи ҶанубӣДакотаи ҶанубӣТеннессӣТехасЮтаВермонтВирҷинияВашингтонВирҷинияи ҒарбӣВисконсинВайомингДелавэрМэрилендНю-ҲэмпширНю-ҶерсӣМассачусетсКоннектикутВирҷинияи ҒарбӣВермонтРод-Айленд 
Дар бораи ин акс

Давлати ИМА аз 50 иёлат иборат буда, ҳамаи онҳо баробарҳуқуқ мебошанд, ва ҳамчунин Вашингтон дар ҳавзаи Колумбия дорои мақоми пойтахт мебошад. Ҳар як иёлат дорои конститутсияи хеш, ҳокимияти қонунбарор, иҷрокунанда ва судӣ мебошад. Иёлат иборат аз каунтиҳо (дар Луизиана таърихан калимаи «ҷамъомад» (англисӣ: parish), (дар Аляска калимаи "ҳавза" (англисӣ: borough)) истифода бурда мешавад, аст — нисбатан қитъаҳои маъмурии хурдтаре мебошанд ва ҳуқуқҳои ҳукмронии маҳдудтар доранд. Ҳуқуқи каунтиҳо аз он иборат мебошад, ки ба инститҳои давлатӣ назорат баранд.

Иёлатҳои ИМА

Иёлатҳо

Масоҳат, ҳаз. км² (1996)

Шумора, млн наф. (1996)

Тобеъияти маъмурӣ

Айдаҳо (Idaho)

216

1,2

Бойсе (Boise)

Айова (Iowa)

146

2,9

Де-Мойн (Des Moines)

Алабама (Alabama)

133,9

4,3

Монтгомери (Montgomery)

Аляска (Alaska)

1523

0,6

Ҷуно (Juneau)

Аризона (Arizona)

295

4,4

Финикс (Phoenix)

Арканзас (Arkansas)

138

2,5

Литл-Рок (Little Rock)

Вирҷинияи Ғарбӣ (West Virginia)

62,6

1,8

Чарлстон (Charleston)

Вайоминг (Wyoming)

253,4

0,5

Шайенн (Cheyenne)

Вашингтон (иёлат) (Washington)

176,5

5,5

Олимпия (Olympia)

Вермонт (Vermont)

24,9

0,6

Монтпилйер (Montpelier)

Вирҷиния (Virginia)

105,2

6,7

Ричмонд (Richmond)

Висконсин (Wisconsin)

169,6

5,2

Мадисон (Madison)

Гавайӣ (Hawaii)

16,7

1,2

Гонолулу (Honolulu)

Ҷорҷия (Georgia)

152,6

7,4

Атланта (Atlanta)

Делавэр (Delaware)

5,3

0,7

Довер (Dover)

Иллинойс (Illinois)

150

11,9

Спрингфилд (Springfield)

Индиана (Indiana)

94

5,8

Индианаполис (Indianapolis)

Калифорния (California)

411

31,9

Сакраменто (Sacramento)

Канзас (Kansas)

213,1

2,56

Топика (Topeka)

Кентуккӣ (Kentucky)

104,6

3,9

Франкфорт (Frankfort)

Колорадо (Colorado)

270

3,8

Денвер (Denver)

Коннектикут (Connecticut)

12,9

3,3

Хартфорд (Hartford)

Луизиана (Louisiana)

125,6

4,4

Батон-Руж (Baton Rouge)

Массачусетс (Massachusetts)

21,4

6,1

Бостон (Boston)

Миннесота (Minnesota)

225,2

4,7

Сент-Пол (St. Paul)

Миссисипӣ (Mississippi)

123,5

2,7

Ҷэксон (Jackson)

Миссурӣ (Missouri)

180,5

5,4

Ҷефферсон-Сити (Jefferson Sity)

Мичиган (Michigan)

250,5

9,6

Лансинг (Lansing)

Монтана (Montana)

380,8

0,9

Хелина (Helena)

Мэн (Maine)

85,8

1,2

Огаста (Augusta)

Мэриленд (Maryland)

27,1

5,07

Аннаполис (Annapolis)

Небраска (Nebraska)

200,3

1,7

Линколн (Lincoln)

Невада (Newada)

286,4

1,6

Карсон-Сити (Carson City)

Ню-Ҷерсӣ (New Jersey)

20,2

8

Трентон (Trenton)

Ню-Йорк (иёлат) (New York)

137,3

18,2

Олбани (Albany)

Ню-Мексико (New Mexico)

315

1,7

Санта-Фе (Santa Fe)

Ню-Ҳэмпшир (New Hampshire)

24

1,2

Конкорд (Concord)

Оҳайо (Ohio)

116,1

11,2

Колумбус (Columbus)

Оклаҳома (Oklahoma)

181,1

3,3

Оклаҳома-Сити (Oklahoma City)

Орегон (Oregon)

251,2

3,2

Сейлем (Salem)

Пенсилвания (Pennsylvania)

118,5

12,1 (1994)

Харрисберг (Harrisburg)

Род-Айленд (Rhode Island)

3,2

1,0

Провиденс (Providence)

Дакотаи Шимолӣ (North Dakota)

183

0,7

Бисмарк (Bismarck)

Каролинаи Шимолӣ (North Carolina)

136,4

7,3

Роли (Raleigh)

Теннессӣ (Tennessee)

109,2

5,3

Нашвилл (Nashville)

Техас (Texas)

691,2

19

Остин (Austin)

Дакотаи Ҷанубӣ (South Dakota)

199,7

0,7

(1994)

Пирр (Pierre)

Каролинаи Ҷанубӣ (South Carolina)

80,6

3,7

Колумбия (Columbia)

Флорида (Florida)

152

14,4

Таллахасси (Tallahassee)

Юта (Utah)

219,9

2

Солт-Лейк-Сити (Salt Lake City)

Ҳавзаи Колумбия (Columbia)

0,2

0,5

Вашингтон (иёлат) (Washington)

Сохтори сиёсӣВироиш

Оиди Конститутсияи ИМА, ки соли 1787 қабул гардида буд, баъзе уҳдадориҳо барои ҳокимияти давлатӣ ба хокимияти Федералии ИМА дода шудааст. Уҳдадории давлатӣ, ки ба зери назорати ҳокимияти федералӣ дохил намешавад, аз ҷониби иёлатщои ИМА иҷро карда мешавад.

Мувофиқи Конститутсияи ИМА принсипи тақсимоти ҳокимият амал мекунад, ки барои он ҳокимияти федералӣ дорои ваколати ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судӣ кор мебараyд, ки новобаста аз ҳамдигар кор мебаранд.

Ҳокимияти баланддараҷаи ҳокимияти қонунгузорКонгресси ИМА мебошад, ки иборат аз ду палата аст:

Ҳокимияти баланддараҷаи ҳокимияти иҷроияпрезиденти ИМА. Президент — сардори давлат, сарфармондеҳи қувваҳои мусаллаҳи кишвар аст. (ба руйхати президентони ИМА назар кунед). Инчунин вазифаи ноиб-президенти ИМА муқарар шудааст.

Ҳокимяти олии ҳокимияти судӣ — суди олии ИМА мебошад.

Ҳизбҳои асосӣ — Ҳизби ҷумҳурихоҳони ИМА ва Ҳизби демократии ИМА. Инчунин ҳизбҳои дигари хурд мавҷуд ҳастанд.

Сиёсати хориҷӣВироиш

ИМА — аъзои доимии Шӯрои Амнияти Созмони Милали Муттаҳид. Узви НАТО, ОБСЕ ва диг созмонҳои ҷаҳонӣ ва минтақавӣ аст.

ИқтисодиётВироиш

Дар соли 2005 Маҳсулоти дохилии ИМА ба 3,6 % зиёд шуда $12,5 трлн долларро ташкил мекард.

АҳолӣВироиш

Мақолаи асосӣ: Аҳолии ИМА

Аҳолии ИМА зиёда аз 330 млн нафарро ташкил медихад, ва дар ҷаҳон аз рӯи шумора, дар ҷойи 3-юм меистад.

ФарҳангВироиш

ДинВироиш

Таркиби динӣ:

  • Протестантҳо – 46,5%,
  • Католикҳои Рум – 20,8%,
  • Мормонҳо – 1,6%
  • Масеҳиёни дигар – 0,9%,
  • Яҳудиён – 1,9%,
  • Мусалмонон – 0,9%,
  • Шоҳидони Яҳува – 0,8%,
  • Буддоиён – 0,7%,
  • Ҳиндуҳо – 0,7%,
  • Ба ягон гурӯҳи динӣ мансуб набудан - 22,8% (2014)

Забонҳои ИМАВироиш

Фонди англисии ИМА, бонуфузтарин созмони ғайриҳукуматӣ, ки дар соҳаи сиёсати забоншиносии давлат кор мекунад, моҳи марти соли 2005 гузориши "Бисёр забонҳо - як Амрико" -ро нашр кард, ки мувофиқи он аҳолии ин кишвар дар ҳаёти ҳаррӯза (дар хона, дар ҷои кор, дар кӯча) 322 забонро истифода мебарад.

Иёлати бисёрзабона Калифорния мебошад (207 забон). "Якранг "тарин аз ҳама иёлатҳо – Вайоминг (56). Дар Ню Йорк 129 ва дар Лос-Анҷелес 137 забон гуфтугӯ мекунанд.

Забони бештар маъмул дар Иёлоти Муттаҳида инглисӣ мебошад. Он аз беш аз 300 миллион сокини Иёлоти Муттаҳида ба 215,4 миллион нафар тааллуқ дорад. Забони англисӣ дар саросари Иёлоти Муттаҳида мақоми расмии давлатӣ надорад. Дар сатҳи қонунгузорӣ, он ҳамчун давлатӣ танҳо дар 28 штат ва ду қаламрав (Ҷазираҳои Вирҷинияи ИМА ва Пуэрто-Рико) тасдиқ карда шудааст. Конгресси ИМА ҳар сари чанд вақт лоиҳаи тасвиби забони англисиро ҳамчун забони расмии кишвар баррасӣ мекунад, аммо он миқдори зарурии овозҳоро ба даст оварда наметавонад. Охирин овоздиҳӣ дар бораи Қонуни ваҳдати англисӣ соли 2003 баргузор шуда буд. Тарафдори асосӣ ба ҷонибдории лоиҳаи қонун Фонди забони англисии ИМА мебошад.

Ҳамзамон, муаллифони гузориш қонунигардонии забони испаниро дар сатҳи федералӣ, ки онро 28 миллион нафар сокинони ИМА фаъолона истифода мебаранд, зарур намешуморанд. Мувофиқи маълумоти Бюрои барӯйхатгирии аҳолии ИМА, дар соли 2002 дар Иёлоти Муттаҳида тақрибан 37,4 миллион амрикои испониёӣ зиндагӣ мекарданд, ки ин дар тӯли сол 1,3 миллион нафар афзудааст. Дар бисёр ширкатҳо дар Флоридаи Ҷанубӣ, Калифорнияи Ҷанубӣ ва Техас донистани забони испанӣ шарти ҳатмии корӣ мебошад.

Дар ИМА зиёда аз 700 ҳазор гӯяндагони забони русӣ зиндагӣ мекунанд. Шумораи аз ҳама зиёди онҳо дар иёлати Ню-Йорк зиндагӣ мекунанд (218 765 нафар, ё 30,98% ҳамаи гӯяндагони забони русӣ), хурдтаринашон дар Вайоминг (170 нафар ё 0,02%). Ба даҳ штате, ки дар онҳо забони русӣ гап мезанад, инчунин Калифорния, Ню Ҷерсӣ, Иллинойс, Массачусетс, Пенсилвания, Вашингтон, Флорида, Мэриленд ва Орегон дохил мешаванд.

15 забони бештар маъмулВироиш

(дар қавсайн шумораи забонҳои модарӣ то соли 2013 нишон дода шудааст) [2] (млн. нафар)

Ҷойҳо тамошобобВироиш

ИдҳоВироиш

Сана Номи тоҷикӣ Номи аслӣ Эзоҳ
1 январ Соли нав (англ. New Year’s Day)
3-юм рӯзи душанбеи моҳи январ Рӯзи Мартин Лютер Кинг (англ. Martin Luther King, Jr. Day)
3-юм рӯзи душанбеи моҳи феврал Рӯзи президентӣ (англ. Presidents' Day) Рӯзи таваллуди Ҷорҷ Вашингтон
Рӯзи душанбеи охирини моҳи май Рӯзи ёддошти шаҳидон (англ. Memorial Day)
4 июл Рӯзи истиқлол (англ. Independence Day)
2-юм рӯзи душанбеи моҳи октябр Рӯзи Колумб (англ. Columbus Day) Рӯзи кашф шудани қитъаи Америка
11 ноябр Рӯзи ветеранҳо (англ.  Veterans Day)
4-ум панҷшанбеи моҳи ноябр Рӯзи миннатдорӣ (англ.  Thanksgiving Day)
25 декабр Рӯзи таваллуди Исои Масеҳ (англ.  Christmas)

НигаредВироиш

ПайвандҳоВироиш

ЭзоҳВироиш

  1. Соединенные Штаты Америки // Атлас мира / сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 2009 г. ; гл. ред. Г. В. Поздняк. — М. : ПКО «Картография» : Оникс, 2010. — С. 168—169. — ISBN 978-5-85120-295-7 (Картография). — ISBN 978-5-488-02609-4 (Оникс).
  2. Detailed Languages Spoken at Home and Ability to Speak English for the Population 5 Years and Over: 2009—2013(англ.)