Забонҳои эронии шарқӣ

Забонҳои эронии шарқӣ як зергурӯҳи забонҳои эронӣ мебошанд, ки дар замони Эрони Миёна (аз асри 4 пеш аз милод) ба вуҷуд омадаанд. Забони авестоӣ аксар вақт ба эронии аввали шарқӣ тасниф мешавад. Дар муқоиса бо лаҳҷаҳои Эрони Ғарби Миёна, Эрони Ховари Миёна ҳиҷоҳои ниҳоии вожаро нигоҳ медорад.

Харитаи забонҳои муосири эронӣ. Забонҳои эронии шарқӣ тобиши сурх/бунафшӣ доранд (пашту, осетин, помирӣ, ормурӣ)

Бузургтарин забони зиндаи эронии шарқӣ забони пашту аст, ки бо он дар байни рӯдхонаи Ому дар Афғонистон ва дарёи Ҳинди Покистон ҳудуди 40-60 миллион нафар ҳарф мезананд. Забони дуввуми калонтарин осетинӣ бо тақрибан 600 000 нафар сухангӯён мебошад. Ҳама забонҳои дигар дар маҷмӯъ камтар аз 200 000 сухангӯ доранд.

Аксари забонҳои эронии шарқӣ дар як минтақаи ҳамсоя, дар ҷануб ва шарқи Афғонистон ва инчунин дар манотиқи ҳамшафати ғарби Покистон, Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон дар шарқи Тоҷикистон ва ғарби дури вилояти Шинҷони Чин гуфтугӯ мешаванд. Дар минтақаҳои аз ҳам ҷудошуда низ ду узви зинда мавҷуданд: забони яғнобии шимолу ғарби Тоҷикистон (аз забони суғдӣ) ва забони осетинии Қафқоз (аз скифӣ-сарматӣ). Инҳо боқимондаҳои як континууми азими этнологӣ мебошанд, ки дар ҳазораи 1 пеш аз милод дар аксари Осиёи Марказӣ, Аврупои Шарқӣ ва қисматҳои Қафқоз ва Осиёи Ғарбӣ паҳн шудаанд, ки ба таври дигар бо номи Скифия маъруфанд. Давомнокии бузурги з. эронии шарқӣ дар Аврупои Шарқӣ то асри 4-и мелодӣ бо ворисони скифҳо, яъне сарматҳо идома хоҳад дошт.[1]

ТаърихВироиш

Гумон меравад, ки забони эронии шарқӣ аз Эрони ғарбӣ дар охири ҳазораи 2 пеш аз милод ҷудо шуда, эҳтимолан дар фарҳанги Яз зоҳир шудааст.

Бо ҳузури юнонӣ дар Осиёи Марказӣ, баъзе аз шарқтарин забонҳои ин забонҳо дар марҳилаи эронии миёнаи онҳо сабт шуда буданд (аз ин рӯ таснифи "шарқӣ"), дар ҳоле ки тақрибан ҳеҷ сабти континууми скифҳо-сарматӣ, ки аз Қазоқистон дар ғарби дашти Понтикӣ то Украина тӯл мекашад зинда намонданд. Баъзе муаллифон чунин мешуморанд, ки мардуми Эрони Шарқӣ ба маданияти халқии рус таъсир расондаанд.[2]

 
Скифия ва дигар сарзаминҳои эронизабони шарқӣ (бо ранги афлесун нишон дода шудааст) тақрибан дар соли 170 пеш аз милод

Middle Persian/Dari spread around the Oxus River region, Afghanistan, and Khorasan after the Arab conquests and during Islamic-Arab rule.[3][4] The replacement of the Pahlavi script with the Arabic script in order to write the Persian language was done by the Tahirids in 9th century Khorasan.[5] The Persian Dari language spread and led to the extinction of Eastern Iranic languages like Bactrian and Khorezmian, with only a tiny amount of Sogdian descended Yaghnobi speakers remaining among the now Persian speaking Tajik population of Central Asia, due to the fact that the Arab-Islamic army which invaded Central Asia also included some Persians who later governed the region like the Samanids.[6] Persian was rooted into Central Asia by the Samanids.[7]

ТаснифВироиш

Эрони шарқӣ дар қисмате як идомаи лаҳҷае боқӣ мемонад, ки таҳти навовариҳои умумӣ қарор дорад.[8][9]

Забонҳо инҳоянд:[10]

Давраи Эрони қадим
  • Шимолу шарқӣ: Скифӣ, Сакаи қадимӣ ,† ғ.
  • Ирони марказӣ: Авестоӣ † (тақрибан 1000 – асри 7 пеш аз милод)

«Авестоӣ»-ро баъзан ба унвони эронии шарқӣ тасниф мекунанд, аммо дар таснифоти ахир ба ин шоха шомил нашудааст.

Давраи Эрони Миёна
  • Бохтарӣ †, с. Асри IV пеш аз милод – асри 9 мелодӣ
  • Хоразмӣ † (Хварезмӣ) в. Асри 4-уми пеш аз милод – асри 13-и милодӣ
  • суғдӣ †, аз асри 4 милод
  • Скифӣ- хотанӣ (сакоӣ) † (тақрибан асри 5 – асри 10 мелодӣ) ва тумшуқӣ † (собиқ Маралбошӣ, асри 7 мелодӣ)
  • Скифу сарматӣ †, аз с. асри 8 пеш аз милод
Забонҳои муосир (нав-эронӣ)

ХусусиятҳоВироиш

Минтақаи Эрони Шарқӣ хоси тағироти густурдаи садоро дорад, масалан, t͡ʃ > ts.

English Avestan Pashto Munji Sanglechi Wakhi Shughni Parachi Ormuri Yaghnobi Ossetic
ten dasa las los / dā1 dos δas δis dōs das das dæs
cow gav- ɣ ɣṓw uɣūi ɣīw žōw gū gioe ɣōw qug
brother brātar- wrōr vəróy vrūδ vīrīt virṓd b (marzā2) virṓt ærvad3
English Avestan Pashto Munji Sanglechi Wakhi Shughni Parachi Ormuri Yaghnobi Ossetic
one aēva- yaw yu vak yi yiw žu ī iu
four t͡ʃaθwārō tsalṓr t͡ʃfūr tsəfúr tsībɨr tsavṓr t͡ʃōr tsār (tafṓr)1 cyppar
seven hapta ōwə ōvda ō ɨb ūvd t aft avd

ЭзоҳВироиш

  1. J.Harmatta: "Scythians" in UNESCO Collection of History of Humanity – Volume III: From the Seventh Century BC to the Seventh Century AD. Routledge/UNESCO. 1996. pg. 182
  2. Rast (1955). «Russians in the Medieval Iranian Epos». American Slavic and East European Review 14 (2): 260–264. doi:10.2307/3000746. ISSN 1049-7544.
  3. Ira M. Lapidus (22 August 2002). A History of Islamic Societies. Cambridge University Press. pp. 127–. ISBN 978-0-521-77933-3. 
  4. Ira M. Lapidus (29 October 2012). Islamic Societies to the Nineteenth Century: A Global History. Cambridge University Press. pp. 255–. ISBN 978-0-521-51441-5. 
  5. Ira M. Lapidus (29 October 2012). Islamic Societies to the Nineteenth Century: A Global History. Cambridge University Press. pp. 256–. ISBN 978-0-521-51441-5. 
  6. Paul Bergne (15 June 2007). The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic. I.B.Tauris. pp. 5–. ISBN 978-1-84511-283-7. 
  7. Paul Bergne (15 June 2007). The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic. I.B.Tauris. pp. 6–. ISBN 978-1-84511-283-7. 
  8. Nicholas Sims-Williams, Eastern Iranian languages, in Encyclopaedia Iranica, Online Edition, 2008
  9. Antje Wendtland (2009), The position of the Pamir languages within East Iranian, Orientalia Suecana LVIII
  10. Gernot Windfuhr, 2009, "Dialectology and Topics", The Iranian Languages, Routledge